جهش قیمتها، بازار خودرو را در رکود قرار داد/ چه زمانی از رکود خارج میشود؟
افزایش بیسابقه قیمت خودرو طی سالهای اخیر باعث شده نیمی از متقاضیان واقعی بازار از چرخه خرید خارج شوند و تقاضای تاریخی دهکهای کمدرآمد عملاً خاموش شود. برخی کارشناسان معتقدند ریشه بحران تنها در گران شدن خودرو نیست، بلکه کاهش قابل توجه دستمزدها عامل اصلی کاهش قدرت خرید خانوارهاست. بدون افزایش توان مالی اقشار کمدرآمد، بازگشت آنها به بازار خودرو امکانپذیر نخواهد بود.
جهش قیمتها و تحول ساختار بازار
افزایش قیمت خودرو به محدوده بالای ۵۰۰ میلیون تومان، بازار خودرو ایران را بهگونهای دگرگون کرده که اکنون بخش زیادی از خانوارها توان خرید خودروهای اقتصادی را از دست دادهاند. هشدارهای پیشین، از جمله آنچه در سند تحول صنعت خودرو در خرداد ۱۴۰۱ درباره حذف دهکهای کمدرآمد از بازار مطرح شده بود، تاکنون به نتیجه ملموسی نرسیده است. اکنون این پرسش مطرح است که چگونه میتوان چراغ تقاضای دهکهای پایین را دوباره روشن کرد.
آمار رسمی نشان میدهد که در سال ۱۴۰۱، بیشترین سهم خرید خودرو در اختیار دهک دوم با ۳۰ درصد و دهک اول با ۱۸ درصد بوده است؛ دهکهایی که سابقاً مشتریان اصلی خودروهای اقتصادی محسوب میشدند. اما امروز همین گروهها به دلیل سقوط قدرت خرید، از بازار فاصله گرفتهاند. کارشناسان بر این باورند که مشکل اصلی، کاهش شدید توان مالی خانوارهاست و نه صرفاً رشد قیمت خودروها.
خاموش شدن تقاضای واقعی
با توجه به افت قدرت خرید، نیمی از تقاضای واقعی بازار خودرو در سالهای اخیر ناپدید شده است. بدون بازگشت این گروهها، نمیتوان به تعادل یا رونق بازار خودرو امیدوار بود. از سال ۱۳۹۷ و تشدید تحریمها، دهکهای بالاتر بازار خودرو را تصاحب کردهاند؛ خریدی که بیشتر جنبه سرمایهگذاری و ذخیره ارزش پول داشته است. کارشناسان تأکید دارند که احیای خودروی اقتصادی یا از طریق تولید داخلی با پلتفرم کمهزینه و یا واردات خودروهای ارزانقیمت ضروری است. در مقابل، منتقدان معتقدند تولید خودروی اقتصادی با توجه به هزینههای بالای تولید و تورم، دیگر برای خودروسازان توجیه اقتصادی ندارد.
تقویت تقاضا با ابزارهای مالی
راهکار دیگر برای بازگرداندن دهکهای کمدرآمد به بازار خودرو، تقویت سمت تقاضا از طریق فروش اقساطی و ارائه وامهای کمبهره است. ادامه وضعیت کنونی، به معنای حذف دائمی این گروهها از بازار خودرو و شکلگیری بازاری محدود به دهکهای بالاتر است؛ بازاری ناقص، غیررقابتی و ناتوان در پاسخ به نیاز واقعی مردم.
بررسی دیدگاه کارشناسان
مرتضی افقه، استاد دانشگاه، جهش شدید قیمت خودرو طی سه تا چهار سال گذشته را عامل اصلی رکود بازار عنوان کرد و یادآور شد که طبقات کمدرآمد و متوسط پیشتر توان خرید خودروهای اقتصادی را داشتند و همین موضوع باعث رونق بازار بود. وی افزود: طبقه متوسط با جمعیت زیاد و درآمد نسبتاً پایدار، همواره محرک اصلی توسعه اقتصادی محسوب میشد و بخش قابل توجهی از بازار خودرو را تشکیل میداد. اما شکاف میان درآمد و قیمت خودروها، این طبقه را از خرید اقساطی و سرمایهگذاری باز داشته است. افقه تأکید کرد که این شکاف از سال ۱۳۹۷ و با تشدید تحریمها عمیقتر شده است و بدون اصلاح ساختار اقتصادی و افزایش درآمد واقعی خانوارها، ادامه خواهد یافت.
سهراب دلانگیزان، استاد دانشگاه و تحلیلگر مسائل اقتصادی، نیز کاهش سهم دهکهای اول و دوم از بازار خودرو را شدید توصیف کرد و گفت: «تورم بالا و رشد محدود دستمزدها موجب شده این گروهها حتی توان خرید خودروهای اقتصادی را از دست بدهند و از بازار کنار روند.» او اضافه کرد که خودرو حتی برای طبقه متوسط نیز تبدیل به کالایی لوکس شده است و بسیاری از افراد توان استفاده از وانت یا خودروهای قدیمی را نیز ندارند. دلانگیزان دو عامل اصلی این وضعیت را کاهش درآمد و رشد سوداگری در معاملات خودرو دانست. وی توضیح داد که خودرو به یک کالای سرمایهای تبدیل شده و حباب قیمتی باعث حذف دهکهای پایین و افزایش قیمتها شده است.
راهکارهای پیشنهادی برای بازگشت دهکهای کمدرآمد
حسن کریمی سنجری، کارشناس صنعت خودرو، با اشاره به فاصله میان درآمد دهکهای پایین و قیمت خودرو گفت: «این دو دهک از قدرت خرید خودروهای اقتصادی خارج شدهاند و بازار به سمت دهکهای بالاتر منتقل شده است.» وی افزود که تولید خودروی اقتصادی در شرایط فعلی دشوار است و پلتفرم جدید خودرو حداقل چند سال زمان میبرد. واردات خودروهای ارزانقیمت نیز با نرخ ارز فعلی برای دهکهای پایین توجیه ندارد. بنابراین راهکار عملی و فوری، تقویت سمت تقاضا از طریق ارائه فروش اقساطی و وامهای کمبهره به این دهکهاست تا توان خرید آنها افزایش یابد.
